|
[ هدف | قلمرو موضوعى دائرةالمعارف اسلامى | طرحهاى تحقيقاتى در دست اجراء | شيوه استفاده از كتابشناسى | نتايج تحقيقات كتابشناسى | نتايج تحقيقات مدخليابى | فرق ومذاهب كلامى | اعلام | نتايج تحقيقات در تشكيل پرونده علمى | نتايج تحقيقات در بخش مقالهنويسى | كتابخانه تخصصى علوم عقلى اسلامى | برنامههاى رايانهاى ]
توجه به نقش اساسى معرفى معارف اسلامى در گسترش اسلام و رشد فرهنگ دينى و باورهاى آن و ابتناء مستقيم و غير مستقيم معارف اسلامى به ويژه مذهب تشيع بر انديشههاى بنيادين و باورهاى عميق عقلى، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى(ره) را بر آن داشت كه گامى اساسى در جهت معرفى انديشههاى بنيادين اسلامى در سطح بينالمللى بر دارد. بىترديد يكى از بهترين شيوهها براى تأمين اين هدف، فراهم آوردن دائرةالمعارفى در علوم عقلى اسلامى است كه در مهد اسلام و تشيع نگاشته شود و به صورت تخصصى، فراگير، عميق و بىطرفانه به جمعآورى و تنظيم حاصل انديشههاى انديشمندان بزرگ اسلامى در طول تاريخ بپردازد. فراهم آوردن چنين اثرى علاوه بر تبيين مبانى انديشههاى دينى ما، مىتواند زمينه تحقيق را براى پژوهشگران در سطوح مختلف علوم عقلى ايجاد و نواقص موجود در مجموعههايى از اين قبيل را روشن سازد و سد بزرگى در برابر مستشرقانى باشد كه آگاهانه يا ناخودآگاه به تحريف معارف و باورهاى دينى اسلام به ويژه انديشههاى بنيادين اسلام و بالاخص انديشههاى شيعى پرداختهاند. از طرفى فقدان اثرى جامع و تخصصى در علوم عقلى اسلامى كه بتواند زمينه مناسب براى بررسى كامل مبانى فرهنگ اسلامى فراهم آورد و از سوى ديگر امكان تهيه چنين اثرى، جاى ترديد در تعين اين تكلىف بر حوزويان باقى نمىگذاشت، اما ناهموارىهاى راه و بىسابقه بودن اين شيوه، ما را به ترديد مىانداخت و به رفع تكلىف متمايل مىنمود; اما توجه به تأثير عميق اين نوع اثر و ضرورت آن براى معرفى بنيادين اسلام، مشوقى شد و ما را بر آن، وادار نمود. مراجعه به دائرةالمعارفهاى نگاشته شده در ايران كه عمدتاً ، بر فرهنگ اقتباس، ترجمه و كنار هم چيدن قسمتهايى از دائرةالمعارفها و منابع تكيه داشت، ما را به اين نكته رهنمون مىساخت كه دائرةالمعارف نويسى در فرهنگ ما به بلوغ لازم نرسيده است و مقدمات اوليه براى نگارش آثارى جامع از اين قبيل فراهم نيست و تعجيل در تدوين دائرةالمعارف مانع دستيابى به آن هدف مهم خواهد شد. از اين رو دائرةالمعارف علوم عقلى اسلامى صلاح را در اين ديد كه از هر گونه اقدام نسنجيده و عجولانه بپرهيزد و قبل از هر چيز مقدمات لازم براى تأمين اين هدف و انواع تحقيقات در علوم عقلى اسلامى را فراهم آورد. از اين رو، اين دائرةالمعارف مرحله نخست فعاليت خويش را در اين جهت مصروف داشته، امكانات و توان خويش را براى تأمين اهداف مقدماتى سرمايهگذارى كرده است.
قلمرو موضوعى تحقيقات دائرةالمعارف تحقيقات دائرةالمعارف علوم عقلى اسلامى در حال حاضر در موضوعات منطق، فلسفه، عرفان، كلام و اعلام، فرق، مذاهب و مكاتب هريك از اين رشتهها است كه با فراهم شدن زمينههاى مناسب به ديگر موضوعات مرتبط با علوم عقلى اسلامى از قبيل فلسفههاى مضاف (فلسفه اخلاق ، فلسفه دين و ... ) قابل گسترش است.
الف) كتابشناسى كتابشناسى دائرةالمعارف با هدف شناسايى و معرفى آثار علوم عقلى اسلامى (اعم از كتاب، رساله، مقاله و نشريه از زبانهاى مهم دنيا) كار خود را آغاز كرده است. كتابشناسى و معرفى آثار علوم عقلى اسلامى به سه صورت انجام مىپذيرد: 1) شناسايى اجمالى 2) شناسايى نيمه تفصيلى 3) شناسايى تفصيلى. 1) شناسايى اجمالى منابع علوم عقلى اسلامى شناسايى و معرفى منابع، در ضمن كاربرگ (فيش)هايى انجام مىگيرد كه داراى گزينههاى متعدد است و يك منبع را از جهات مختلف معرفى مىكند. از جمله امتيازات اين نوع شناسايى اين است كه علاوه بر معرفى جهات صورى منابع كه نام پديدآورندگان، عناوين منابع، مشخصات نشر و امثال اينها را دارا است، محتواى منابع را از جهت موضوعهاى مختلف كلى و جزئى (براساس آئيننامهاى خاص) شناسايى و معرفى مىكند و پژوهشگران علوم عقلى اسلامى مىتوانند بر اساس آن به ريز موضوعات مطرح شده در منابع پىببرند. بعلاوه در كاربرگهاى اين نوع شناسايى گزينهاى براى معرفى درجه منابع در نظر گرفته شده و محققان مىتوانند از اين طريق جايگاه يك منبع در ميان علوم عقلى را بشناسند و ميزان اهميت آن را دريابند. درجهبندى منابع علوم عقلى اسلامى بر اساس آئيننامهاى انجام مىشود كه معيارهاى درجهبندى و جهات اهميت منابع را معين نموده است. معرفى اجمالى منابع علوم عقلى اسلامى اختصاص به منابع فارسى و عربى ندارد بلكه منابع مختلف از تمام زبانهاى مهم دنيا با رعايت اولويتهاى تعيين شده، شناسايى و معرفى خواهند شد. در معرفى منابع خارجى، عنوان پديدآورندگان و عنوان منابع به فارسى ترجمه مىشود و موضوعات كلى و جزئى آن به فارسى ثبت خواهد شد. با توجه به اينكه برخى از منابع در دسترس نيستند ولى اطلاعات قابل توجهى از آنها در دسترس است شناسايى منابع به طور كلى به دو صورت مستقيم و غير مستقيم انجام مىشود. 2) شناسايى نيمه تفصيلى (فهرستنويسى تفصيلى منابع علوم عقلى اسلامى) از آنجا كه يكى از راههاى تحقيق در مورد موضوعات مختلف مراجعه به منابع است و مراجعه به منابع براى يافتن مطالب، بدون فهرستهاى جامع مستلزم اتلاف وقت است و معمولاً چنين فهرستهايى به ويژه در كتب اصلى به ندرت يافت مىشوند براى رفع اين مشكل دائرةالمعارف علوم عقلى اسلامى در صدد بر آمده است تا به وسيله تهيه فهرستهاى جامع، گويا و دقيق براى منابع مهم علوم عقلى اسلامى به معرفى نيمه تفصيلى مطالب منابع (كه ما آن را توصيف ناميدهايم) بپردازد و زمينه دسترسى آسان و سريع محققان علوم عقلى اسلامى و مقاله نويسان دائرةالمعارف را به آدرسهاى مطالب مورد نظر فراهم آورد. در معرفى نيمه تفصيلى (توصيف)، منابع مهم و اصيل با توجه به اصطلاحات رايج در علوم عقلى اسلامى (بر اساس آئيننامهاى خاص) با آدرس كامل مطالب، فهرست نويسى خواهند شد. 3) شناسايى تفصيلى منابع علوم عقلى اسلامى (چكيده و نمايهنويسى) يكى ديگر از فعاليتهاى دائرةالمعارف در جهت شناسايى و معرفى محتوايى منابع، چكيدهنويسى و نمايهنويسى بر منابع اصيل علوم عقلى اسلامى است. در چكيدهنويسى، محققان منابع مورد نظر را مطالعه مىكنند و خلاصه مطالب را در عباراتى كوتاه و استاندارد مىنويسند (چكيده) و با انتخاب عناوينى بسيار كوتاه، گويا و اصطلاحى به محتواى چكيدهها اشاره مىكنند. اين نوع تحقيق اين امكان را براى پژوهشگران علوم عقلى فراهم مىسازد كه بتوانند با انتخاب هر يك از اصطلاحات علوم عقلى به راحتى به آدرس دقيق (صفحه و سطر منبع) مطالب مورد نظر خود در هر يك از منابع نمايه شده دست يابند.
حاصل تحقيقات در كتابشناسى مانند ساير تحقيقات دائرةالمعارف در برنامه و نرمافزارى رايانهاى در اختيار پژوهشگران قرار خواهد گرفت و همانطور كه اشاره شد محققان مىتوانند با انتخاب موضوعى خاص از علوم عقلى اسلامى از طريق معرفى اجمالى به كليه منابعى كه مطلبى در مورد موضوع انتخاب شده دارند، دست يابند و از طريق معرفى نيمه تفصيلى به آدرسهاى مطالب در منابع به صورت اجمالى برسند و از طريق استفاده از معرفى تفصيلى صفحات و سطرهايى از منابع را كه در آن مطلب مورد نظر آمده است پيدا كنند.
نتايج تحقيقات كتابشناسى حاصل تحقيقات مذكور تاكنون (اسفنده 1379هـ.ش مطابق با فوريه 2001 ) به شرح ذيل است: 1) معرفى اجمالى (ثبت منابع) در بخش كتاب شناسى بخش فارسى و عربى تاكنون حدود 22000 كاربرگ از كتاب، مقاله، رساله (اعم از مستقيم و غير مستقيم) از كتابخانههاى مختلف تهيه شده است در بخش كتاب شناسى خارجى از زبان هاى انگليسى، آلمانى، فرانسوى و برخى زبان هاى ديگر حدود 30000 كاربرگ تهيه شده است. 2) معرفى نيمه تفصيلى (توصيف) اين بخش به تازگى آغاز به كار كرده است و در صدد است منابع درجه يك و دو از منابع علوم عقلى اسلامى را توصيف كند 3) معرفى تفصيلى (نمايه و چكيدهنويسى) چكيده و نمايهنويسى بر منابع علوم عقلى اسلامى در رشتههاى منطق، كلام، عرفان و فلسفه در حال انجام است و تاكنون: در منطق: كتابهاى المنطقيات (فارابى) جلد 1، شرح المطالع (قطب رازى)، منطق ابن زرعه، منطق التلويحات (شيخ اشراق)، محك النظر (غزالي)، معيار العلم (غزالي)، القواعد الجليه (علامه حلى)، التحصيل (بهمنيار)، البصائر النصيريه (سهل بن ساوى) و شرح عيون الحكمه (فخر رازى) تا كنون چكيده و نمايهنويسى شده است. و همچنين كتاب الانارات في شرح الاشارات، در حال چكيده و نمايهنويسى است. كتابهاى تعديل المعيار في نقد تنزيل الافكار، المعتبر في الحكمه، كشف الاسرار عن غوامض الافكار، بيان الحق و لسان الصدق، التقريب لحد المنطق، منطق التلويحات، درة التاج، شرح الشمسية، المناهج في المنطق و دوره شفا در دستور كار قرار دارد در كلام: چكيده و نمايه نويسى كتاب هاى شرح المقاصد جلد 4 و 5 به پايان رسيده است و كتاب هاى شرح المقاصد جلد 3، شرح المواقف جلد 1 و شوارق الالهام در حال چكيده و نمايهنويسى است و كتاب هاى شرح المواقف جلد 2 الى آخر، شرح الاصول الخمسه (قاضى عبد الجبار)، مناهج اليقين (علامه حلى)، المغني في ابواب التوحيد و العدل (قاضى عبد الجبار) جلد 2 الى آخر، شرح العقائد النسفيه (تفتازانى) و ارشاد الطالبين (فاضل مقداد) در دستور كار قرار دارد. در فلسفه: چكيده و نمايهنويسى قبسات (مير داماد)، التلويحات (شيخ اشراق) و المطارحات (شيخ اشراق) در حال انجام است. و كتاب هاى المباحث المشرقيه جلد 1 و 2، درة التاج، تهافت التهافت، التحصيل و المبدء و المعاد (ابن سينا) در دستور كار قرار دارد. در عرفان: كتابهاى شرح فصوص الحكم (قيصرى)، شرح فصوص الحكم (خوارزمى)، اسرار الشريعه (سيد حيدر آملى)، نص النصوص في شرح فصوص الحكم (سيد حيدر آملى) و تحرير تمهيد القواعد تاكنون نمايه شده است و كتاب مصباح الانس در دست اجراست. ب) مدخليابى يكى ديگر از انواع تحقيق در دائرةالمعارف استخراج اصطلاحات علوم عقلى اسلامى از منابع اصيل در منطق، فلسفه، كلام، عرفان و اعلام، امكنه، آثار، فرق، مذاهب و مكاتب هريك از اين رشتهها است. محققين پس از استخراج عناوين مختلف، روابط اين عناوين را در ضمن نمودارهايى مشخص مىكنند و پس از تفكيك عناوين اصطلاحى از غيراصطلاحى، طبق معيارهاى مدون ، مدخلهاى اصلى، ضمنى، مترادف و نمايه را معين مىنمايند. نتايج تحقيقات مدخليابى در شوراهاى تخصصى هر يك از رشتهها كه متشكل از برخى از كارشناسان برجسته علوم عقلى اسلامى است، مورد بررسى و تصويب قرار مىگيرد. تعاريف هريك از اصطلاحات در ضمن اصطلاحيابى از منابع استخراج مىشود. جمع آورى اين تعاريف از منابع اصيل زمينه نگارش فرهنگنامههايى در هر يك از رشتههاى علوم عقلى را فراهم مىآورد كه پس از ترتيب و تنظيم تاريخى و تحليلهاى مناسب به صورت مجزا قابل عرضه و استفاده پژوهشگران است.
فلسفه:
منطق:
عرفان:
كلام:
اصطلاحات استخراج شده از فرق و مذاهب: حدود 1000 اصطلاح
اعلام استخراج شده علوم عقلى اسلامى: حدود 10000 عنوان اعلامى كه ويژگىهاى آنها نيز استخراج شده: حدود 7000 مدخلهاى مصوب اعلام: حدود 1000 لازم به ذكر است كه در مورد 7000 عنوانى كه ويژگىهاى آن استخراج شده است، علاوه بر نام مشهور ، نام كامل، ارجاعات، محل تولد، محل وفات، تاريخ تولد، تاريخ وفات، دين، مذهب، مليت، تخصص، جنسيت، عضويت، آثار، اساتيد، و شاگردان علم مورد نظر نيز تهيه شده است و منابعى كه از آنها، اين اطلاعات استخراج شده است در مورد هر علم جداگانه ذكر شده است. اين مجموعه اطلاعات درباره حدود 7000 عنوان در واقع يك فرهنگ اعلام علوم عقلى اسلامى است كه آماده براى استفاده پژوهشگران است، اين مجموعه پس از افزوده شدن آراء هر يك از اين اعلام منتشر و در اختيار علاقهمندان قرار خواهد گرفت. منابع: براى استخراج اعلام و ويژگىهاى آنها از 52 دوره كتاب (357 مجلد) استفاده شده است كه براى اجتناب از اطاله كلام از ذكر آنها خوددارى مىشود. ج) پرونده علمى از آنجائى يك محقق به صورت طبيعى فرصت كافى و امكانات لازم را براى دستيابى به منابع گسترده در زمينه عناوين مورد تحقيق خويش ندارد و عدم دسترسى به منابع گسترده ضعف مقالات را به دنبال خواهد داشت تشكيل پروندههاى علمى براى هر يك از مدخلهاى دائرةالمعارفى در دستور كار دائرةالمعارف قرار گرفت. مراد از پرونده علمى مجموعهاى است كه اطلاعات لازم و متون زيراكس شده منابع مربوط به يك مدخل دائرةالمعارفى را در خود جمع كند. محققان دائرةالمعارف ، با استفاده از انواع مختلف كتابشناسى در دائرةالمعارف (ثبت منابع، توصيف، چكيده و نمايه) و استفاده از منابع مربوط به كتابشناسى علوم عقلى اسلامى و نرم افزارهاى رايانهاى و مشاوره با متخصصان در موضوع يا رشته مربوط به مدخل مورد نظر و مطالعه متون، مجموعه اطلاعات لازم در باب هر مدخل را به همراه زيراكس صفحاتى از متون كه مطلبى در باب مدخل دارد در مجموعهاى جمعآورى مىكنند، اين مجموعه پس از تنظيم تاريخى و ارزيابىهاى شكلى و محتوائى از سوى كارشناسان مربوط در اختيار محققان مقالهنويس قرار مىگيرد.
حاصل تحقيقات پژوهشگران پرونده هاى علمى حدود 170 عنوان، پرونده براى مدخل هاى منطق، فلسفه، كلام و اعلام است كه گاهى تعداد مجلدات پرونده مرتبط با يك مدخل تا 10 جلد 300 صفحهاى رسيده است كه اين نشان جامعيت اطلاعات آماده استفاده در يك پرونده علمى است.
يكى ديگر از فعاليتهاى دائرةالمعارف سفارش مقاله براى هر يك از مدخلهاى دائرةالمعارف است. با توجه به اينكه دستيابى به مقالات ايدهآل براى دائرةالمعارف پس از رسيدن تحقيقات مقدماتى به حد مطلوب امكان پذير است و اين تحقيقات مقدماتى هنوز به نظر ما به حد مطلوب نرسيده است، مقالهنويسى در دائرةالمعارف در واقع به عنوان يك كار مقدماتى و تجربى در حال انجام است كه پس از فراهم شدن زمينههاى لازم، اين مقالات تكميل خواهند شد، در عين حال تاكنون مقالات ارزنده و محققانهاى توسط محققان دائرةالمعارف و ديگر پژوهشگران به رشته تحرير درآمده است كه برخى از آنها كاملاً مطلوب است.
حاصل تلاش بخش مقاله نويسى تاكنون حدود 70 مقاله در فلسفه، منطق، كلام و اعلام است، عناوين مقالات عبارتنداز: فلسفه: مدخلهاى اعاده معدوم، احكام عدم، اجتماع مثلين، تناهى ابعاد، جعل، برهان صديقين، اصالت وجود. منطق: براى مدخلهاى اوليات، استدلال، احكام قضايا، اجزاء علوم، اكتساب حد، تصور، تعريف به قسمت، تصديق، قسمت، قسمت منطقى، ثبوت شىء لشىء، اصول المطالب، حد، حد ناقص، حمل و اقسام آن، برهان انى و لمى، تضايف، ادوات جدل، ذاتى. كلام: مدخلهاى البديع، البارى، برزخ، تجسم اعمال، الجواد، الجود، القيوم، اعراف، الباقى. اعلام: مقالاتى براى مدخلهاى احمد مرعشى، ابوالحسن اصطهباناتى، ابراهيم افروش، ابراهيم آجرى كبير، ابراهيم آجرى صغير، احمد اردكانى، ابن سند، احمد نظام كرمانى، شيخ محمد تقى احسائى، اصفهانى خوشمزه، ابراهيم ادهم، ابن باجه، ابن رشد، الاسكافى، آدمى، نافع بن ارزق، احمد بن ادريس، ابن زرعه، ابن ابىالثلج، آقا محمد هاشم، آقا محمد تقى نجفى، ابراهيم حربى، ابن ميثم بحرانى، ابن راوندى، بانو امين، ابن بناء مراكشى، سيد حيدر آملى، احمد بن حنبل.
با توجه به نياز شديد محققان دائرةالمعارف به استفاده از منابع و مشكل بودن استفاده از كتابخانه هاى ديگر، دائرةالمعارف اقدام به تشكيل كتابخانه تخصصى علوم عقلى اسلامى با هدف جمع آورى همه منابع لازم كرده است و تاكنون حدود 6000 مجلد از رشتههاى مختلف علوم عقلى را جمع آورى نموده است.
از ويژگىهاى طرحهاى تحقيقاتى دائرةالمعارف اين است كه تمام برنامههاى آن به صورت رايانهاى طراحى شده است بهطورى كه هم محققان، تحقيق خويش را به شيوه مناسب با عرضه رايانهاى انجام دهند و هم نتايج تحقيق خود را مستقيما به رايانه وارد كنند و هم كاربران به صورت رايانهاى از حاصل تحقيقات استفاده خواهند كرد. دائرةالمعارف علوم عقلى اسلامى تحت نظارت عاليه علامه فرزانه حضرت آيت الله محمد تقى مصباح يزدى قرار دارد. |
 |
